1
00:00:04,760 --> 00:00:11,640
Cześć, witamy wszystkich
na ostatnim z serii spotkań online,

2
00:00:11,720 --> 00:00:17,720
webinarów, webinarowarsztatów.
Jak widzicie w prawym dolnym rogu wspiera

3
00:00:17,800 --> 00:00:24,080
nas Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa
Narodowego i wszystkie te warsztaty,

4
00:00:24,160 --> 00:00:28,440
w tym dzisiejsze, są dedykowane dla osób
prowadzących warsztaty,

5
00:00:28,520 --> 00:00:34,200
dla szefów i szefowych ekip. Dzisiaj
mamy taki temat na koniec tego cyklu,

6
00:00:34,280 --> 00:00:40,320
ale na tydzień przed festiwalem,
świętowanie i żegnanie procesów twórczych,

7
00:00:40,400 --> 00:00:46,520
projektów. Ja się nazywam Dorota Ogrodzka
i jestem ze Slot Art Festivalem

8
00:00:46,600 --> 00:00:53,000
i ze Slotem związana już bardzo długo.
Myślę, że mogę powiedzieć, że 20 lat,

9
00:00:53,080 --> 00:00:58,960
a od 13 lat prowadzę, tworzę,

10
00:00:59,040 --> 00:01:04,200
współkuratoruję program warsztatowy
i szczególnie w moim sercu z tego powodu

11
00:01:04,280 --> 00:01:09,440
są osoby prowadzące właśnie procesy
twórcze na Slocie, warsztaty, spotkania,

12
00:01:09,520 --> 00:01:13,480
ale też szefowie i szefowe ekip,
bo sama na Slocie pracuję

13
00:01:13,560 --> 00:01:16,920
z taką szesnastką szefów
i szefowych ekip i wiem,

14
00:01:17,000 --> 00:01:20,680
że dla nich temat
świętowania ich własnej pracy,

15
00:01:20,760 --> 00:01:24,800
ale też właśnie żegnania się wtedy,
kiedy następuje koniec tej pracy,

16
00:01:24,880 --> 00:01:28,920
jest też ważny. Zanim rozpoczęliśmy
nagranie, to tutaj w gronie osób,

17
00:01:29,000 --> 00:01:33,280
które są na żywo z nami,
rozmawialiśmy trochę o świętowaniu

18
00:01:33,360 --> 00:01:39,280
i o żegnaniu i dla mnie to jest taki super
istotny temat, dlatego że

19
00:01:41,280 --> 00:01:46,360
mam takie doświadczenie i też trochę
własne poczucie, że nie poświęcamy

20
00:01:46,440 --> 00:01:52,280
świętowaniu i żegnaniu -
to są trochę dwie strony medalu,

21
00:01:52,360 --> 00:01:58,920
awers i rewers, bym powiedziała
- tyle czasu, ile się im należy.

22
00:01:59,000 --> 00:02:03,120
I pewnie powodów jest wiele i trochę
o nich, może nie rozmawialiśmy jeszcze

23
00:02:03,200 --> 00:02:07,160
tak w szczegółach, ale mam wrażenie,
że z tych odpowiedzi, które się wyłoniły

24
00:02:07,240 --> 00:02:10,600
w naszej rundzie wstępnej,
która nie była nagrywana, już pewne rzeczy

25
00:02:10,680 --> 00:02:12,760
wyniknęły. Będę do nich wracać,
więc osoby,

26
00:02:12,840 --> 00:02:17,120
które jesteście z nami przez nagranie,
nic szczególnego nie straciłyście

27
00:02:17,200 --> 00:02:20,200
jeszcze, nic takiego,
co się jeszcze nie pojawi.

28
00:02:20,280 --> 00:02:23,800
Może tak. Słuchajcie,
bardzo was zapraszamy też do komentowania

29
00:02:23,880 --> 00:02:26,160
na czacie. Ten czat nie będzie nagrywany,

30
00:02:26,240 --> 00:02:30,240
ale będzie nam w trakcie spotkania
służył i uzupełniał to, co ja mówię.

31
00:02:30,320 --> 00:02:34,480
I ta moja opowieść potrwa około 45 minut,

32
00:02:34,560 --> 00:02:38,560
być może ciut dłużej, a potem
jeszcze będzie taka część warsztatowa,

33
00:02:38,640 --> 00:02:42,120
której też już nie będziemy
nagrywać, ale którą zapowiadam.

34
00:02:43,120 --> 00:02:46,960
No więc świętowanie i żegnanie procesów.

35
00:02:47,800 --> 00:02:51,640
Czemu nie mamy czasu
na celebrowanie i żegnanie?

36
00:02:51,720 --> 00:02:55,920
No tutaj wy powiedzieliście
i powiedziałyście o tym,

37
00:02:56,000 --> 00:03:01,000
że zdarza wam się świętować
i że poświęcacie czas na żegnanie,

38
00:03:01,080 --> 00:03:06,840
ale takie doświadczenie rozmów
z różnymi osobami, które pracują

39
00:03:06,920 --> 00:03:11,640
w obszarze kultury i sztuki i w obszarze
też wydarzeń, takich jak na przykład

40
00:03:11,720 --> 00:03:15,720
festiwale, to doświadczenie pokazuje,
że tego czasu bardzo często

41
00:03:15,800 --> 00:03:21,480
nie ma. I pewna odpowiedź
znajduje się być może w tym grafie

42
00:03:21,561 --> 00:03:26,401
który postanowiłam wam pokazać.
To jest takie narzędzie, które

43
00:03:26,624 --> 00:03:33,857
[prowadząca cicho mówi o zmianie slajdu]

44
00:03:34,991 --> 00:03:41,160
To jest takie narzędzie, które podobne jest do cyklu Kolba.
Jeśli ktoś z was zna cykl Kolba,

45
00:03:41,240 --> 00:03:47,480
to wie o czym mowa. To jest taki diagram,

46
00:03:47,560 --> 00:03:53,840
który pokazuje umownie to, jak działamy,
kiedy organizujemy wydarzenia,

47
00:03:53,920 --> 00:03:58,560
kiedy robimy projekty, kiedy jesteśmy
zanurzeni w procesach, zwłaszcza takich,

48
00:03:58,640 --> 00:04:03,480
na których nam zależy i które angażują
naszą twórczość. I zwróćcie uwagę proszę

49
00:04:03,560 --> 00:04:09,280
na początek na tę
czerwoną chmurkę, która symbolizuje akcję.

50
00:04:09,360 --> 00:04:14,880
I przez akcję rozumiemy
sedno działania, ogień działania,

51
00:04:14,960 --> 00:04:17,840
czyli na przykład
w naszym przypadku festiwal.

52
00:04:17,920 --> 00:04:22,600
Ale jesteśmy w żywiole
pracy, działania, ekscytacji

53
00:04:22,680 --> 00:04:28,720
i z tej akcji przechodzimy
do doświadczenia. To jest oczywiście

54
00:04:28,800 --> 00:04:34,080
taki model teoretyczny, który mówi
o tym, jak wyglądałby taki pełen cykl,

55
00:04:34,160 --> 00:04:39,200
który przechodzimy jako osoby
twórcze. No więc działamy, robimy festiwal

56
00:04:39,280 --> 00:04:44,400
i za tym idzie jakieś nasze
doświadczenie. To oczywiście zakłada,

57
00:04:44,480 --> 00:04:48,840
że w ogóle kontaktujemy
się z tym swoim doświadczeniem,

58
00:04:48,920 --> 00:04:55,360
że widzimy siebie samych w tym działaniu
i że w jakiś sposób w ogóle zatrzymujemy

59
00:04:55,440 --> 00:05:00,520
się wokół tego, jak my doświadczamy
właśnie tego, co się dzieje.

60
00:05:00,600 --> 00:05:04,600
Nie tylko co się wydarza
w planie takim obiektywnym,

61
00:05:04,680 --> 00:05:08,240
ale też jak to przechodzi przez nas,
przez nasze ciało,

62
00:05:08,320 --> 00:05:14,560
przez nasze emocje, przez nas jako osoby.
No i wszystkie te trzy pozostałe chmurki,

63
00:05:14,640 --> 00:05:19,200
żółta, niebieska i pomarańczowa,
to są takie obszary,

64
00:05:20,160 --> 00:05:25,000
które są już pewnego rodzaju luksusem,
to znaczy są tym, czego wszystkim

65
00:05:25,080 --> 00:05:28,920
nam i sobie bym życzyła, ale często,
jak rozmawiam z ludźmi, którzy pracują

66
00:05:29,000 --> 00:05:33,160
w kulturze, w sztuce, w wydarzeniach,
to oni mówią, że to już jest naprawdę coś,

67
00:05:33,240 --> 00:05:38,480
na co brakuje czasu często. Refleksja,
czyli taki moment stop-klatki, moment,

68
00:05:38,560 --> 00:05:43,400
kiedy w ogóle zastanawiamy się,
czym to dla nas było, co się wydarzyło.

69
00:05:44,200 --> 00:05:48,320
Analiza, która w gruncie rzeczy
nie jest tym samym co refleksja,

70
00:05:48,400 --> 00:05:52,360
jest pewnego rodzaju
już obróceniem refleksji

71
00:05:52,440 --> 00:05:56,120
w jakiś rodzaj danych,
które możemy wykorzystać dalej.

72
00:05:56,200 --> 00:06:00,400
Refleksję rozumiem
bardziej jako właśnie takie zatrzymanie,

73
00:06:00,480 --> 00:06:05,040
czas na niewiedzę, taką pustkę,
w której mogą się pojawić myśli,

74
00:06:05,120 --> 00:06:08,720
a analiza to już jest taki poznawczy
proces, w którym,

75
00:06:11,080 --> 00:06:14,800
jak sama nazwa wskazuje,
analizujemy refleksje.

76
00:06:14,880 --> 00:06:20,000
No i później następuje planowanie,
czyli to co nas ma doprowadzić

77
00:06:20,080 --> 00:06:25,960
do kolejnej akcji i często kiedy
rysuję na flipcharcie ten diagram

78
00:06:26,040 --> 00:06:31,760
to lubię zaginać te części kartki,
na których jest narysowana refleksja

79
00:06:31,840 --> 00:06:37,040
i analiza i pokazywać,
że bardzo często nasze działanie ogranicza

80
00:06:37,120 --> 00:06:40,800
się do akcji, doświadczenia
i planowania następnej akcji,

81
00:06:40,880 --> 00:06:44,800
a w sytuacjach
krytycznych do samej akcji. No

82
00:06:44,880 --> 00:06:51,080
i tutaj zobaczcie, te strzałki,
które by oznaczały pełen cykl,

83
00:06:52,200 --> 00:06:57,560
zmieniają się w taki wir,
który nas wciąga w akcję i w planowanie.

84
00:06:57,640 --> 00:07:01,760
Nie wiem, czy ktoś z was
zna taki rytm, w którym właściwie

85
00:07:01,840 --> 00:07:06,160
jest czas tylko na akcję
i ewentualnie zaplanowanie kolejnej akcji.

86
00:07:06,240 --> 00:07:10,080
Myślę, że wszyscy tam bywamy,
więc nie jest to wstyd się przyznać.

87
00:07:10,160 --> 00:07:15,920
Jeśli ktoś zawsze przechodzi pełen cykl,
tak jak tutaj widzimy, no to gratulacje,

88
00:07:16,000 --> 00:07:20,640
to już jesteście w dobrym miejscu,
naprawdę. Tak jak powiedziałam

89
00:07:20,720 --> 00:07:24,240
na początku, ten diagram
przypomina cykl Kolba, tak zwany,

90
00:07:24,320 --> 00:07:28,560
możecie sobie później sprawdzić,
ale nie jest to dokładnie cykl Kolba.

91
00:07:28,640 --> 00:07:32,200
Ten diagram ja znam z takiego miejsca,

92
00:07:32,280 --> 00:07:38,400
w którym uczę się wiele o współpracy,
o kolektywach i o tym,

93
00:07:38,480 --> 00:07:43,200
jak działać w ogóle w obszarze projektów
twórczych. To miejsce nazywa się Ulex.

94
00:07:43,280 --> 00:07:47,560
Mówię o tym dlatego, żeby też oddać
tutaj sprawiedliwość temu narzędziu,

95
00:07:47,640 --> 00:07:52,520
skąd je mam. No
ale właśnie dzielę się nim z wami

96
00:07:52,600 --> 00:07:59,360
na samym początku tej opowieści,
po to, żeby podzielić się też taką myślą,

97
00:07:59,440 --> 00:08:05,440
że nawet jeśli, zobaczcie, przechodzimy
taki pełen cykl, jesteśmy w akcji,

98
00:08:05,520 --> 00:08:09,200
mamy jakieś doświadczenie,
podejmujemy refleksję,

99
00:08:09,280 --> 00:08:13,960
refleksję obracamy w analizę i potem
dopiero przechodzimy do planowania,

100
00:08:14,040 --> 00:08:17,520
no to nawet
w takim stosunkowo pełnym cyklu,

101
00:08:17,600 --> 00:08:21,920
a już tym bardziej w tym wirze
między akcją i planowaniem,

102
00:08:22,000 --> 00:08:26,520
w ogóle nie ma miejsca, czy w każdym
razie nie jest ono zaznaczone,

103
00:08:26,600 --> 00:08:30,720
to miejsce na celebrowanie
i na domykanie, na żegnanie.

104
00:08:30,800 --> 00:08:35,080
Tutaj będę używać wymiennie
tych pojęć, celebrowanie, świętowanie,

105
00:08:35,160 --> 00:08:39,800
a żegnanie i domykanie. Oczywiście,
tak jak każdy model, to jest model

106
00:08:39,880 --> 00:08:44,120
teoretyczny, on nie jest idealny. Często
ludzie mówią: no dobra, dobra,

107
00:08:44,200 --> 00:08:47,240
ale właściwie akcja często
zlewa się z doświadczeniem,

108
00:08:47,320 --> 00:08:52,360
refleksja z analizą - to nie są takie ostre
kryteria, jasne kategorie. Tutaj przyjmuję

109
00:08:52,440 --> 00:08:58,040
te potencjalne uwagi, jeśli macie
je w głowie. Natomiast nadal nie widzimy

110
00:08:58,120 --> 00:09:04,280
tutaj w tym diagramie
celebrowania i domykania po prostu

111
00:09:04,360 --> 00:09:10,120
często nie bierzemy pod uwagę
tych momentów i ponieważ też funkcjonujemy

112
00:09:10,200 --> 00:09:15,280
wiele osób, wielu z nas, wiele z nas
w systemie grantowym. Tutaj z tego miejsca

113
00:09:15,360 --> 00:09:19,960
pozdrawiamy naszego grantodawcę.
Bardzo jesteśmy wdzięczni za ten grant,

114
00:09:20,040 --> 00:09:25,920
w ramach którego realizujemy ten warsztat,
ale nawet właśnie kiedy dostajemy granty

115
00:09:26,000 --> 00:09:30,800
i jesteśmy tutaj osobami, które mogą
realizować projekty, mają taką szansę,

116
00:09:30,880 --> 00:09:35,040
to w tym takim systemie
grantowym jest niewiele czasu, niewiele

117
00:09:35,120 --> 00:09:39,640
środków, niewiele takiej możliwości
zaplanowania, celebrowania i żegnania.

118
00:09:39,720 --> 00:09:45,520
Więc po prostu często
tego czasu nie ma i to pytanie,

119
00:09:45,600 --> 00:09:49,840
które teraz widzicie,
pozostaje z takim znakiem zapytania

120
00:09:49,919 --> 00:09:55,639
i z pewnym niedosytem.
No i słuchajcie, myślę,

121
00:09:55,720 --> 00:10:02,240
że to jest tylko jedna z odpowiedzi,
że jesteśmy w wirze, że nie mamy czasu.

122
00:10:03,840 --> 00:10:10,720
Ja chciałabym dzisiaj podzielić
się taką perspektywą, która konfrontuje

123
00:10:10,800 --> 00:10:15,480
nas z myślą, że świętowanie i domykanie
procesów jest związane z uznaniem końca.

124
00:10:17,200 --> 00:10:20,480
Końca tych wszystkich
rzeczy, które są dla nas cenne.

125
00:10:22,240 --> 00:10:27,520
Kończymy procesy, kończymy warsztaty,
kończymy jakąś grupę, z którą pracujemy,

126
00:10:27,600 --> 00:10:31,680
nie wiemy czy się z nią spotkamy
więcej w takiej konstelacji, kończymy

127
00:10:31,760 --> 00:10:36,280
jakąś wspólną pracę, jakiś projekt,
kończymy festiwal. Tutaj widzicie zdjęcie,

128
00:10:36,360 --> 00:10:40,560
bardzo lubię to zdjęcie, co roku
robię takie zdjęcie na koniec festiwalu

129
00:10:40,640 --> 00:10:46,160
przechadzając się pustymi korytarzami,
no i czuję wtedy taką mieszankę nostalgii,

130
00:10:46,240 --> 00:10:51,480
radości, wdzięczności,
ale też smutku i staram

131
00:10:51,560 --> 00:10:55,640
się przedłużyć ten moment
i powiedzieć sobie samej, że kurczę,

132
00:10:55,720 --> 00:10:58,800
jeszcze coś zostało,
jeszcze zwijamy festiwal,

133
00:10:58,880 --> 00:11:01,760
jeszcze przybijamy piątki,
jeszcze to trwa.

134
00:11:02,880 --> 00:11:07,240
Ale to uznawanie końca
nie jest proste i myślę,

135
00:11:07,320 --> 00:11:11,360
że nie jest to jakieś
wielkie odkrycie psychologiczne,

136
00:11:12,520 --> 00:11:16,360
ale prosta prawda,
z którą jednak niełatwo się zmierzyć,

137
00:11:16,440 --> 00:11:19,600
że uznawanie końców
w naszym życiu jest wymagające.

138
00:11:19,680 --> 00:11:23,240
No i chciałabym wam teraz
dać takie zadanie na wyobraźnię,

139
00:11:23,320 --> 00:11:27,240
możecie pisać na czacie,
a możecie sobie po prostu pomyśleć,

140
00:11:27,320 --> 00:11:32,600
co mówicie ludziom, kiedy
kończycie z nimi udane doświadczenie,

141
00:11:32,680 --> 00:11:38,720
to może być właśnie warsztat,
to może być jakiś proces grupowy,

142
00:11:38,800 --> 00:11:43,600
to może być jakiś projekt,
możecie sobie pomyśleć.

143
00:11:43,680 --> 00:11:48,880
Ja zadałam to pytanie, słuchajcie,
pojawiają się odpowiedzi na czacie,

144
00:11:48,960 --> 00:11:54,440
nie wiem, co się stanie. Nie kliknę,
czy to się w nagraniu pokaże. Nie będę

145
00:11:54,520 --> 00:12:00,280
ryzykować. Możecie sobie przeczytać, co
piszą inne osoby. Zadałam to pytanie w

146
00:12:02,560 --> 00:12:07,760
zespole, z którym pracuję, i różne padały
odpowiedzi, ale postanowiłam

147
00:12:07,840 --> 00:12:13,440
je skondensować do kilku i muszę
wam powiedzieć, że oprócz słowa dziękuję,

148
00:12:13,520 --> 00:12:19,600
które często się pojawiało, najczęstsze
odpowiedzi można właściwie tak streścić.

149
00:12:22,360 --> 00:12:28,160
Widzicie je: „do zobaczenia następnym razem
na pewno”, albo „może się spotkamy”, „bądźmy

150
00:12:28,240 --> 00:12:33,960
w kontakcie”. I ja też tak robię często,
a w każdym razie robiłam do niedawna

151
00:12:34,040 --> 00:12:37,120
i to są oczywiście
takie frazy, które po prostu

152
00:12:37,200 --> 00:12:41,600
wynikają z pewnego przyzwyczajenia
językowego i też z kultury osobistej

153
00:12:42,720 --> 00:12:49,040
i też po prostu z tego, w jaki sposób
też często wyglądają pożegnania.

154
00:12:49,800 --> 00:12:54,880
Natomiast ja myślę, jak się im przyglądam,
że jest w nich coś jeszcze, co

155
00:12:54,960 --> 00:12:58,480
po właśnie takiej analizie
i refleksji się wyłania.

156
00:12:58,560 --> 00:13:04,520
To znaczy jest tam nadzieja,
że być może się właśnie nie kończy wcale

157
00:13:04,600 --> 00:13:08,000
ta sytuacja i że ona w jakiejś
formie będzie kontynuowana.

158
00:13:09,560 --> 00:13:14,280
I to jest oczywiście naturalne,

159
00:13:14,360 --> 00:13:19,400
że chcemy przedłużyć ten moment
pożegnania, ale też dać sobie jakiś rodzaj

160
00:13:19,480 --> 00:13:24,640
takiej perspektywy i zaznaczyć
myślę tym samym, że było nam dobrze,

161
00:13:24,720 --> 00:13:29,240
czy że doceniamy tę sytuację.
Natomiast jest tutaj też coś,

162
00:13:29,320 --> 00:13:34,160
co ja bym nazwała - to jest też termin
psychologiczny właściwie -

163
00:13:34,240 --> 00:13:39,040
taką nieustępliwą nadzieją,
trochę być może w ogóle na wyrost,

164
00:13:39,120 --> 00:13:42,600
no bo przecież,
pomyślcie choćby o sytuacji Slotu,

165
00:13:42,680 --> 00:13:46,880
szansa na to, że spotkamy się z osobami
dokładnie w takim samym gronie

166
00:13:46,960 --> 00:13:53,600
jest bardzo niewielka, że połączy nas
takie samo działanie. Może tak, ale jednak

167
00:13:53,680 --> 00:14:00,680
jest w tym też jakaś taka próba odroczenia
tej perspektywy końca i odroczenia tego,

168
00:14:00,760 --> 00:14:06,760
że no właściwie to, co
może realistycznie byłoby do powiedzenia,

169
00:14:06,840 --> 00:14:10,960
no to są zupełnie inne słowa,
na przykład takie, że nie spotkamy

170
00:14:11,040 --> 00:14:15,760
się prawdopodobnie, być może, w tym gronie.
Do widzenia, dziękuję. Zamykamy.

171
00:14:15,840 --> 00:14:20,000
To doświadczenie właśnie się kończy,
przynajmniej w takim planie rzeczywistym.

172
00:14:20,080 --> 00:14:24,000
W naszych serduszkach
może trwać. Bądźmy w kontakcie.

173
00:14:24,080 --> 00:14:28,200
Oczywiście jest to pewnego rodzaju
obietnica i deklaracja, no ale też,

174
00:14:28,280 --> 00:14:34,000
nie wiem jak wy, ja nie jestem w stanie
być w kontakcie z wszystkimi osobami,

175
00:14:34,080 --> 00:14:38,360
z którymi miałam udane doświadczenia
i czasami uczę się tego,

176
00:14:38,440 --> 00:14:43,680
że taką uczciwą sytuacją
jest powiedzenie: to było dobre,

177
00:14:43,761 --> 00:14:50,361
to się kończy po prostu. No i słuchajcie,
oczywiście tych powodów braku świętowania

178
00:14:50,440 --> 00:14:55,080
czy domykania procesów
jest więcej. Tutaj tylko kilka wymieniam

179
00:14:55,160 --> 00:14:58,760
jeszcze. Może to być poczucie
porażki, po prostu to doświadczenie

180
00:14:58,840 --> 00:15:02,360
wcale nie musiało być udane,
które mieliśmy i trudno jest jakoś

181
00:15:02,440 --> 00:15:09,160
się zmierzyć z tą myślą, więc unikamy
domykania, nie chcemy świętowania,

182
00:15:09,240 --> 00:15:16,160
nie zawsze stać nas emocjonalnie, czasowo
na jakąś ewaluację. Może to być po prostu

183
00:15:16,240 --> 00:15:20,120
też brak czasu i pośpiech,
to, co się już pojawiło w tym diagramie.

184
00:15:20,440 --> 00:15:25,320
Wreszcie, słuchajcie, to jest też dla mnie
jakoś odkrywcze, może być,

185
00:15:25,400 --> 00:15:30,560
może stać nawet za brakiem
świętowania i domykania udanego procesu

186
00:15:30,640 --> 00:15:35,800
strach przed emocjami,
również tymi, które uznajemy za te emocje,

187
00:15:37,480 --> 00:15:41,000
powiedziałabym,
w tym takim spektrum pozytywności,

188
00:15:41,080 --> 00:15:46,760
czyli niekoniecznie to musi być strach
przed tymi emocjami tak zwanymi trudnymi,

189
00:15:46,840 --> 00:15:52,600
chociaż wiemy, że wszystkie są potrzebne,
ale również przed tymi pozytywnymi,

190
00:15:52,680 --> 00:15:57,920
czy jakoś unoszącymi, przed wzruszeniem,
wdzięcznością, przed poczuciem straty.

191
00:15:58,000 --> 00:16:03,000
Jak dobrze wiemy, im większe przywiązanie,
im większe poczucie, że wydarzyło

192
00:16:03,080 --> 00:16:07,520
się coś ważnego, tym ta strata
też może być bardziej dotkliwa. I możemy

193
00:16:07,600 --> 00:16:12,000
się tego bać. To jest coś,
co nas odsłania, to jest coś, co sprawia,

194
00:16:12,080 --> 00:16:18,200
że jesteśmy w jakimś sensie bezbronni,
że po prostu musimy też uznać, że jesteśmy

195
00:16:18,280 --> 00:16:23,400
do czegoś przywiązani. Oczywiście
tych powodów może być znacznie więcej,

196
00:16:23,480 --> 00:16:27,640
jeśli przychodzą wam do głowy jakieś
inne powody, dla których czasem

197
00:16:27,720 --> 00:16:32,800
nie świętujemy lub czasem
nie domykamy, to też możecie

198
00:16:32,880 --> 00:16:38,240
je podać na czacie. Oczywiście,
tak jak mówię, to nie jest o nas zawsze.

199
00:16:38,320 --> 00:16:41,600
Myślę, że tutaj nasza
runda przed nagraniem pokazała,

200
00:16:41,680 --> 00:16:45,840
że czasami świętujemy i że mamy
też na to społeczną infrastrukturę,

201
00:16:45,920 --> 00:16:50,240
tak jak na przykład zakończenie
roku szkolnego, które ma swoje formy,

202
00:16:50,320 --> 00:16:53,920
rytuały i ktoś inny za nas
je organizuje, na przykład nasza szkoła

203
00:16:54,000 --> 00:16:58,360
czy szkoła naszych dzieci. Możecie
napisać na czacie, jeśli widzicie jakieś

204
00:16:58,440 --> 00:17:00,960
inne powody,
dla których wy nie świętujecie

205
00:17:01,040 --> 00:17:04,680
albo nie domykacie.
Jest jeszcze taka jedna myśl,

206
00:17:04,760 --> 00:17:08,120
którą chciałam się tutaj
podzielić na etapie tego slajdu.

207
00:17:08,280 --> 00:17:14,640
Marta Niedźwiecka to jest taka podcasterka
i psycholożka, może ją znacie. Ja czasem

208
00:17:14,720 --> 00:17:19,640
słucham jej podcastu „O Zmierzchu”.
Ona lubi używać takiej metafory,

209
00:17:19,720 --> 00:17:25,680
że domykać i żegnać
i kończyć trzeba grubym, ścisłym

210
00:17:25,760 --> 00:17:31,240
ściegiem. To jest taka metafora z pola
szydełkowania czy właściwie szycia.

211
00:17:31,320 --> 00:17:37,880
Czyli takim... Ja się na tym nie znam.
Tak myślę o Basi, która jest tutaj z nami.

212
00:17:37,960 --> 00:17:42,640
Nie wiem, czy Basia, jako osoba
wprawiona w manualnych pracach, wie

213
00:17:42,720 --> 00:17:47,040
coś więcej na ten temat,
ale ja to tak rozumiem, że ta fastryga,

214
00:17:47,120 --> 00:17:51,120
która jakoś pozwala obramować brzeg,

215
00:17:51,200 --> 00:17:56,440
że ona chroni materiał przed rozerwaniem
się, przed dalszym takim siepaniem

216
00:17:56,520 --> 00:18:03,040
i że to zapobiega jakiemuś
takiemu rozwlekaniu tej sytuacji krańca.

217
00:18:03,720 --> 00:18:08,960
Lubię tę metaforę, zostawiam was z nią
i ona dzisiaj jakoś też mi towarzyszyła,

218
00:18:09,040 --> 00:18:10,960
kiedy myślałam o naszym spotkaniu

219
00:18:11,520 --> 00:18:15,560
i sama przed sobą tak mówiłam,
o właściwie ja to lubię domykać,

220
00:18:15,640 --> 00:18:20,120
jestem całkiem niezła w żegnaniu procesów,
ale potem przypomniałam sobie,

221
00:18:20,200 --> 00:18:24,760
że lubię też rozwlekać to pożegnanie,
jakoś je jeszcze tak rozciągać w czasie

222
00:18:24,840 --> 00:18:28,840
i przypomniała mi się ta metafora
tej fastrygi, że po prostu czasem

223
00:18:28,921 --> 00:18:32,881
trzeba też się odważyć,
żeby to zrobić tak jednoznacznie.

224
00:18:34,440 --> 00:18:36,320
No dobra, to idziemy dalej.

225
00:18:39,040 --> 00:18:42,920
No tak, tutaj właściwie
już trochę o tym powiedziałam.

226
00:18:44,480 --> 00:18:46,760
Dlaczego ważne jest żegnanie?

227
00:18:46,835 --> 00:18:51,138
[cisza]

228
00:18:51,160 --> 00:18:58,000
Zostawiam taką chwilę ciszy
i od razu wam pokazuję model,

229
00:18:58,080 --> 00:19:01,480
który być może znacie,
niektórzy z was, a jeśli nie,

230
00:19:01,560 --> 00:19:05,520
to z chęcią wam o nim opowiem.
To jest taki dosyć klasyczny,

231
00:19:05,600 --> 00:19:12,160
już naprawdę dawno powstały, w latach
70. i 80., model Elisabeth Kübler-Ross,

232
00:19:12,240 --> 00:19:18,720
czyli psycholożka, która zajmowała
się żałobą i w ogóle takimi mechanizmami

233
00:19:18,800 --> 00:19:22,400
psychologicznymi towarzyszącymi
pożegnaniom, takim pożegnaniom

234
00:19:22,480 --> 00:19:26,160
ostatecznym też, związanym po prostu
ze śmiercią i odchodzeniem.

235
00:19:26,240 --> 00:19:31,080
Ona opracowała taki model, który często
jest przedstawiany w takim kolistym

236
00:19:31,160 --> 00:19:35,440
diagramie, ale ja tutaj skorzystałam
z takiego bardziej linearnego.

237
00:19:37,800 --> 00:19:43,680
Ona mówi o tym,
że w ogóle taka zgoda na stratę,

238
00:19:43,760 --> 00:19:49,520
ona się odbywa w różnych fazach
i to jest absolutnie naturalne,

239
00:19:49,600 --> 00:19:54,160
że jako ludzie przeżywamy te fazy,
mogą się one wydawać jakoś zupełnie ze

240
00:19:54,240 --> 00:19:58,880
sobą sprzeczne, ale są to takie i
psychologiczne mechanizmy obronne

241
00:19:58,960 --> 00:20:01,880
i jakby naturalny cykl, w którym jesteśmy.

242
00:20:01,960 --> 00:20:06,040
I ten model, chociaż już się trochę,
można powiedzieć, zestarzał,

243
00:20:06,120 --> 00:20:10,560
jeśli chodzi o taką demografię, w jakimś
sensie nadal jest punktem odniesienia

244
00:20:10,640 --> 00:20:15,320
dla wielu psychologów, psycholożek, ale
też socjologów, socjolożek. I wiele też,

245
00:20:15,400 --> 00:20:20,400
wielu badaczy czy praktyków
po prostu pracy z ludźmi używa

246
00:20:20,480 --> 00:20:24,120
tego modelu nie tylko do tego,
żeby mówić o żałobie i stracie,

247
00:20:24,200 --> 00:20:28,280
ale też żeby mówić o zmianie:
jak my jako ludzie reagujemy na zmiany.

248
00:20:28,360 --> 00:20:31,560
Ja dzisiaj go używam,
żeby właśnie troszeczkę odwołać

249
00:20:31,640 --> 00:20:36,040
się do niego w kontekście pożegnania
i w kontekście pytania po co w ogóle

250
00:20:36,120 --> 00:20:39,520
żegnać, bo z tego modelu
też wynika właściwie odpowiedź.

251
00:20:39,600 --> 00:20:43,040
No więc Elisabeth Kübler-Ross
proponuje takie dwie osie.

252
00:20:43,120 --> 00:20:46,600
Ta oś pionowa to jest energia,
czyli to ile mamy energii

253
00:20:46,680 --> 00:20:49,760
w danym momencie,
ile energii angażuje konkretny etap.

254
00:20:49,840 --> 00:20:51,360
Ta oś pozioma to jest czas,

255
00:20:51,440 --> 00:20:56,160
czyli po prostu pokazuje trwanie w czasie
tego procesu. Oczywiście dla każdej z nas

256
00:20:56,240 --> 00:21:02,640
ten czas może inaczej, inną miarą
się mierzyć i też różną długość trwać,

257
00:21:02,720 --> 00:21:09,160
ale Elisabeth Kübler-Ross,
autorka proponuje widzieć takich pięć faz,

258
00:21:09,240 --> 00:21:13,600
one oczywiście też mogą
się rozbijać na mniejsze segmenty,

259
00:21:13,680 --> 00:21:19,120
ale na potrzeby tej prezentacji pójdźmy
w to uproszczenie. No więc ona mówi o tym,

260
00:21:19,200 --> 00:21:24,280
że często tą pierwszą reakcją
na straty w ogóle jest zaprzeczenie,

261
00:21:24,360 --> 00:21:29,200
w przypadku w ogóle
takich strat całożyciowych, no to myślę,

262
00:21:29,280 --> 00:21:34,880
że to jeśli ktoś z was przeżył
taką stratę, to pewnie zna to uczucie,

263
00:21:34,960 --> 00:21:37,720
ale myślę, że na poziomie takim lżejszym,

264
00:21:37,800 --> 00:21:41,880
czyli na poziomie po prostu tego,
że kończy nam się na przykład festiwal,

265
00:21:41,960 --> 00:21:45,760
też możemy znać to uczucie,
że właściwie trochę jeszcze zaprzeczamy.

266
00:21:45,840 --> 00:21:49,440
Tak jak właśnie mówiłam wam,
jak ja chodząca po tych korytarzach, myślę

267
00:21:49,520 --> 00:21:53,960
sobie, a jeszcze właściwie ten festiwal
trwa, jeszcze tutaj jesteśmy i sprzątamy.

268
00:21:54,560 --> 00:21:58,440
Nie, no bez przesady,
też to nie było takie może ważne.

269
00:21:59,400 --> 00:22:04,000
Kończy się, no cóż,
wszystko się kończy w życiu.

270
00:22:04,080 --> 00:22:08,160
Zresztą zaprzeczeniem
może nie tylko być zaprzeczeniem

271
00:22:08,239 --> 00:22:12,439
tego, co się dzieje,
ale też własnego przywiązania może.

272
00:22:12,520 --> 00:22:18,520
[osoba uczestnicząca:] Ja mam pytanko do wykresu. Przepraszam,
że tak się wbijam, bo nie rozumiem chyba,

273
00:22:18,600 --> 00:22:24,720
jaka jest ta energia. Chodzi o to,
ile nam to zabiera energii,

274
00:22:24,800 --> 00:22:29,920
ile na to poświęcamy czy ile generujemy
z siebie energii? Bo wydaje mi się,

275
00:22:30,000 --> 00:22:35,600
że depresja zabiera bardzo dużo
energii i że jest niskoenergetyczna,

276
00:22:35,680 --> 00:22:39,560
że mniej energii
wykazujemy przynajmniej wtedy,

277
00:22:39,640 --> 00:22:44,520
no ale zabiera też dużo i zastanawiam się,
jak to jest tutaj ułożone.

278
00:22:44,603 --> 00:22:47,963
[Dorota:] To bardziej chodzi o to w tym wykresie,

279
00:22:48,040 --> 00:22:52,000
ile wydatkujemy energii, czyli na jakim poziomie

280
00:22:52,080 --> 00:22:56,320
energetycznym funkcjonujemy. Tutaj
chciałam też powiedzieć o tym słowie

281
00:22:56,400 --> 00:22:59,920
depresja, zanim do niego dojdziemy,
że to jest takie użycie

282
00:23:00,000 --> 00:23:02,200
kolokwialne, niekoniecznie kliniczne.

283
00:23:02,280 --> 00:23:06,960
Ten model powstawał w języku angielskim,
no więc też to słowo brzmiało depression.

284
00:23:07,040 --> 00:23:12,480
W czasie, kiedy Elisabeth Kübler-Ross
używała go, miało trochę inne znaczenie,

285
00:23:12,560 --> 00:23:15,360
w tym sensie inne znaczenie,
że oznaczało pewien

286
00:23:17,240 --> 00:23:21,960
rodzaj właśnie niskiej energii. Oczywiście
dzisiaj wiemy, że depresja jest chorobą,

287
00:23:22,040 --> 00:23:26,800
jest klinicznym też określeniem, ale tutaj
niekoniecznie w tym modelu ona oznacza

288
00:23:26,880 --> 00:23:31,040
kliniczny stan, raczej taki rodzaj
pewnej zniżki właśnie energetycznej.

289
00:23:32,080 --> 00:23:35,680
Tak, więc jest to uproszczenie,
zdaję sobie z tego sprawę.

290
00:23:35,760 --> 00:23:40,200
Ale czy to jakoś w miarę
wyjaśnia ci tę wątpliwość?

291
00:23:40,280 --> 00:23:41,640
[osoba uczestnicząca:] Tak, dziękuję bardzo.

292
00:23:42,680 --> 00:23:44,880
[Dorota:] No, później te negocjacje, prawda?

293
00:23:44,960 --> 00:23:47,880
To znaczy, te negocjacje
mogą różnie wyglądać.

294
00:23:51,640 --> 00:23:55,280
Przechodząc na grunt właśnie żegnania
różnych naszych ważnych procesów,

295
00:23:55,360 --> 00:23:58,520
no to ja na przykład
dzieląc się własnym doświadczeniem,

296
00:23:58,600 --> 00:24:03,080
często negocjuję w taki sposób, że myślę
sobie, okej, no dobra, to było ostatnie

297
00:24:03,160 --> 00:24:05,560
spotkanie w tym procesie, ale może zrobimy

298
00:24:05,640 --> 00:24:08,760
jeszcze coś dalej. Nie wiem,
robię spektakl z młodzieżą

299
00:24:08,840 --> 00:24:12,840
i myślę sobie, dobra, dobra,
jeszcze się spotkamy na wspólny piknik,

300
00:24:12,920 --> 00:24:16,280
żeby sobie podziękować.
A jak się spotykamy na ten piknik,

301
00:24:16,360 --> 00:24:19,920
to myślę sobie, dobra,
jeszcze zorganizujemy wspólną Wigilię.

302
00:24:20,000 --> 00:24:21,600
Trochę negocjuję ten koniec

303
00:24:21,680 --> 00:24:26,640
po prostu. Kolejnym etapem może być gniew.
On może też mieć różną skalę. Nie zawsze

304
00:24:26,720 --> 00:24:32,840
to jest jakiś, wiecie, bardzo silny gniew.
To może być po prostu taka w miarę

305
00:24:32,920 --> 00:24:37,520
delikatna złość na to, że w ogóle w życiu
rzeczy się kończą. Czemu ja po tym Slocie

306
00:24:37,600 --> 00:24:40,920
mam wracać do pracy? Kurczę,
czemu tak szybko to minęło?

307
00:24:42,800 --> 00:24:45,080
Nie zdążyłam zrobić tego i tamtego.

308
00:24:47,200 --> 00:24:50,120
Potem jest właśnie ta depresja,
o której już mówiłam,

309
00:24:50,200 --> 00:24:54,240
która nie musi oznaczać depresji
klinicznej, może być po prostu tą zniżką

310
00:24:54,320 --> 00:24:56,640
energetyczną, jakimś rodzajem smutku.

311
00:24:56,720 --> 00:25:01,720
I tutaj też jakby oczywiście
to jest pewien model, który został

312
00:25:01,800 --> 00:25:07,760
opracowany jako, no wiecie,
pewien teoretyczny właśnie model.

313
00:25:08,680 --> 00:25:11,760
Więc nie każdy będzie
tak samo to przechodzić

314
00:25:11,840 --> 00:25:17,000
i nie zawsze w takiej kolejności pewnie
czasami te cykle mogą się powtarzać,

315
00:25:17,080 --> 00:25:21,960
a czasami zlewać,
ale to co następuje na końcówce

316
00:25:22,040 --> 00:25:26,080
to jest jakiś rodzaj akceptacji,
czy do tego właściwie dążymy,

317
00:25:26,160 --> 00:25:29,720
do takiego uznania
i to jest ten moment właśnie uznania

318
00:25:29,800 --> 00:25:34,520
końca. Tak jak powiedziałam, ale powtórzę
to jeszcze raz, bo zdaję sobie sprawę,

319
00:25:34,600 --> 00:25:37,280
że używam tego narzędzia,
które jest bardzo mocne.

320
00:25:38,000 --> 00:25:41,640
Autorka opracowała je pracując klinicznie

321
00:25:41,720 --> 00:25:44,720
też z wieloma osobami
odchodzącymi i ich rodzinami.

322
00:25:46,360 --> 00:25:52,360
Jakby używanie tego modelu
do mówienia o końcu mniej radykalnym,

323
00:25:52,440 --> 00:25:57,320
końcu projektów, końcu procesów
jest obarczone pewnym cudzysłowem,

324
00:25:57,400 --> 00:26:02,000
to znaczy być może te wahnięcia
tych emocji mogą być mniejsze,

325
00:26:02,080 --> 00:26:07,160
bo ta strata jest też mniejsza
po prostu. Zakładam, że koniec festiwalu

326
00:26:07,240 --> 00:26:12,160
czy projektu jest czymś
mniej dotkliwym niż strata bliskiej osoby,

327
00:26:12,240 --> 00:26:16,760
strata przyjaźni, strata związku,
ale pewien rodzaj tendencji

328
00:26:16,840 --> 00:26:22,240
czy modelu może nam pomóc rozumieć
sprzeczności, które też w nas grają

329
00:26:22,320 --> 00:26:27,640
oraz odpowiedzieć na pytanie, czemu
ważne jest przechodzenie pożegnań.

330
00:26:27,720 --> 00:26:31,520
No i właśnie odpowiedź właściwie
byłaby taka, że ważne jest dlatego,

331
00:26:31,600 --> 00:26:35,120
że na końcu następuje
ta akceptacja i robi się miejsce na nowe.

332
00:26:35,480 --> 00:26:40,440
To okej, które znajduje się w chmurce
ludzika, który się wspina na górę,

333
00:26:40,520 --> 00:26:46,200
to jest taki sygnał,
że jesteśmy gotowi na coś nowego, na to,

334
00:26:46,280 --> 00:26:51,640
żeby właśnie coś pożegnać, coś
zostawić i ku czemuś nowemu się zwrócić.

335
00:26:51,720 --> 00:26:55,120
I opowiadam o tym wszystkim
dlatego, żeby was przekonać,

336
00:26:55,200 --> 00:26:59,240
jeśli jeszcze nie jesteście
przekonane i siebie samą, że nie warto

337
00:26:59,320 --> 00:27:03,240
uciekać od pożegnań, nawet
jeśli one nie są tak dramatyczne

338
00:27:03,320 --> 00:27:08,360
i radykalne, jak te, które towarzyszą
żałobie, tylko po prostu jeśli dotyczą

339
00:27:08,440 --> 00:27:13,840
naszych procesów np. twórczych
czy procesów pracy grupowej.

340
00:27:16,280 --> 00:27:20,960
 Tak, no właśnie, no i to taka prosta myśl,
potrzebujemy pożegnań,

341
00:27:21,040 --> 00:27:25,960
żeby mieć przestrzeń na powitania,
ale też żeby integrować doświadczenia,

342
00:27:26,040 --> 00:27:30,120
myślę, że integrować, czyli jakoś
je wchłaniać, z nich dalej czerpać,

343
00:27:30,200 --> 00:27:34,080
żeby one się stawały częścią nas,
jeśli to są dobre doświadczenia,

344
00:27:34,160 --> 00:27:38,040
takie jak udana praca w ekipie na Slocie,
albo warsztat, który był po prostu fajny,

345
00:27:38,120 --> 00:27:41,240
dobrze nam się go prowadziło,
ludzie powiedzieli nam dobre rzeczy,

346
00:27:41,320 --> 00:27:44,480
my jesteśmy z siebie zadowoleni,
mniej lub bardziej, ale jednak, no

347
00:27:44,560 --> 00:27:49,480
to dobrze jest jakoś tym się nakarmić
po prostu, to jakoś w siebie wmasować,

348
00:27:49,560 --> 00:27:53,880
mówiąc tak już zupełnie
kolokwialnie. No i żeby to się wydarzyło,

349
00:27:53,960 --> 00:27:58,280
no to zgodnie z tym modelem
potrzebujemy po prostu to uznać,

350
00:27:58,361 --> 00:28:05,121
że to jakoś jest już finał. No
a w takim razie dlaczego świętowanie?

351
00:28:05,200 --> 00:28:11,240
Nie wiem, czy macie tutaj
jakieś odpowiedzi swoje, osobiste?

352
00:28:11,320 --> 00:28:15,400
Dlaczego warto świętować
i co to ma do rzeczy z pożegnaniem.

353
00:28:15,480 --> 00:28:19,880
Bo świętowanie oczywiście nie zawsze
jest pożegnaniem, ale w kontekście

354
00:28:19,960 --> 00:28:23,200
pożegnania też chciałam
dzisiaj mówić o świętowaniu,

355
00:28:23,280 --> 00:28:26,800
żeby docenić osoby
zaangażowane, powiedziała Marta

356
00:28:26,880 --> 00:28:31,360
Sztwiertnia napisała. Tak,
właśnie tutaj dzięki Alma, że świętowanie

357
00:28:31,440 --> 00:28:36,000
jest właśnie trochę takim sygnałem,
takim fizycznym znakiem tego domknięcia,

358
00:28:36,080 --> 00:28:40,480
ale też nazwania dobrego. Ja na przykład
też po prostu bym odpowiedziała,

359
00:28:40,560 --> 00:28:45,520
że to jest po prostu dodające energii,
że to jest zabawne, że to jest radosne.

360
00:28:45,599 --> 00:28:49,559
No a tutaj
jeszcze kilka innych odpowiedzi.

361
00:28:49,640 --> 00:28:56,320
No właśnie, to co napisałaś Alma,
żeby dawać taki sygnał temu domknięciu,

362
00:28:56,400 --> 00:29:02,440
żeby łatwiej żegnać i tutaj
pojawia się takie hasło jak rytuał.

363
00:29:02,520 --> 00:29:08,360
Świętowanie jest taką opcją, stwarza
jakąś infrastrukturę, stwarza jakiś

364
00:29:08,440 --> 00:29:14,840
fizyczny wymiar też żegnania, oczywiście
też witania, bo świętujemy czasem witając,

365
00:29:15,560 --> 00:29:20,360
ale jak tutaj się już pojawiło
w rundzie tej początkowej,

366
00:29:21,600 --> 00:29:24,720
witanie i żegnanie są awersem i rewersem też.

367
00:29:24,800 --> 00:29:29,120
Witając nowe, żegnamy jakiś
rodzaj starego, to może brzmieć banalnie,

368
00:29:29,200 --> 00:29:32,640
ale w kontekście naszej tożsamości
to jest ważne, nie wiem, witając

369
00:29:32,720 --> 00:29:38,040
nasze dzieci na świecie, żegnamy
jakiś swój stan bezdzietności, wolność,

370
00:29:38,120 --> 00:29:40,840
sposób w jaki funkcjonowaliśmy dotąd,

371
00:29:40,920 --> 00:29:46,000
żegnając festiwal witamy dalszą
część wakacji, albo wracamy do pracy,

372
00:29:47,520 --> 00:29:53,080
żegnając dom, z którego się wyprowadzamy,
witamy jakiś rodzaj nowej energii.

373
00:29:53,920 --> 00:29:57,280
No i ten rytuał jest nam bardzo potrzebny,

374
00:29:57,360 --> 00:30:02,200
dlatego że żyjemy w czasach,
w których jest ogromny kryzys rytuałów.

375
00:30:03,240 --> 00:30:06,840
To oczywiście wiąże
się z kryzysem religii między innymi,

376
00:30:06,920 --> 00:30:10,400
ale też w ogóle z kryzysem
życia wspólnotowego i z tym,

377
00:30:10,480 --> 00:30:14,440
że coraz mniej jest takich rytuałów,
w które jesteśmy zanurzeni wszyscy

378
00:30:14,520 --> 00:30:19,250
po prostu jako część społeczności,
a jako ludzie potrzebujemy rytuałów.

379
00:30:19,380 --> 00:30:22,760
Tutaj antropologia, nie tylko psychologia,
ale właśnie antropologia

380
00:30:22,840 --> 00:30:27,200
jest w tej kwestii jednoznaczna. Po prostu
jako społeczność. Potrzebujemy rytuałów,

381
00:30:27,280 --> 00:30:31,160
żeby przechodzić do kolejnych etapów
życia, żeby właśnie domykać rzeczy,

382
00:30:31,240 --> 00:30:34,280
no ale oczywiście też,
żeby doceniać siebie, innych,

383
00:30:34,360 --> 00:30:37,840
relacje, pracę, świętowanie
jest po prostu formą doceniania,

384
00:30:39,360 --> 00:30:44,120
nigdy dość doceniania. Nie wiem,
jakie macie doświadczenia z docenianiem,

385
00:30:44,200 --> 00:30:49,560
ale ja ostatnio usłyszałam taką anegdotę,
a właściwie taką opowieść w szkole moich

386
00:30:49,640 --> 00:30:54,480
dzieci, nauczyciele na koniec
roku mówili do rodziców: „Słuchajcie,

387
00:30:54,560 --> 00:30:59,560
naprawdę dla nas każdy pozytywny mail,
każde docenienie naszej pracy jest na wagę

388
00:30:59,640 --> 00:31:03,600
złota, bo bardzo dużo dostajemy
maili o tym, co należy poprawić,

389
00:31:03,680 --> 00:31:06,400
z czego uczniowie,
rodzice są niezadowoleni,

390
00:31:06,480 --> 00:31:09,960
a dosyć rzadko słyszymy
o tym, co w nas doceniacie”.

391
00:31:10,040 --> 00:31:15,040
I naprawdę wszyscy rodzice, dzieci
byli zadziwieni, bo mieli takie poczucie,

392
00:31:15,120 --> 00:31:17,920
że to jest oczywiste,
że doceniamy tę pracę.

393
00:31:18,000 --> 00:31:21,800
Oczywiście nie jest.
Oczywiste jest, że nie jest.

394
00:31:21,880 --> 00:31:25,680
I w kontekście Slotu
też możecie przez chwilę pomyśleć,

395
00:31:25,760 --> 00:31:29,520
jak często słyszycie docenienie,
nie wiem, od swoich ekip,

396
00:31:29,600 --> 00:31:34,200
od ludzi uczestniczących w warsztatach.
Mam nadzieję, że jak najczęściej,

397
00:31:34,280 --> 00:31:37,760
ale też właśnie świętowanie
jest taką formą doceniania,

398
00:31:37,840 --> 00:31:42,240
no nie wiem, czy publicznego,
czy intymnego, takiego namacalnego.

399
00:31:42,320 --> 00:31:47,640
No i oczywiście też to gromadzenie sił
i motywacji, że doceniania potrzebujemy,

400
00:31:47,720 --> 00:31:50,200
żeby te zasoby swoje budować.

401
00:31:50,960 --> 00:31:56,600
No i też bardzo ważny wątek,
który właśnie często jest podkreślany,

402
00:31:56,680 --> 00:32:02,640
przez antropologów. Jest taki antropolog,
już nieżyjący, Victor Turner,

403
00:32:02,720 --> 00:32:08,160
który zajmował się rytuałami
przejścia i on zawsze podkreślał,

404
00:32:08,240 --> 00:32:12,960
że rytuał czy w ogóle
świętowanie to jest taki moment,

405
00:32:13,040 --> 00:32:15,840
w którym przekraczamy
swoją samotność, izolację

406
00:32:15,920 --> 00:32:20,520
i celebrujemy wspólnotę, celebrujemy
więzi, a to jest coś, co jest nam bardzo

407
00:32:20,600 --> 00:32:24,720
potrzebne jako ludziom, bardzo wpływa
na naszą odporność. W dzisiejszych czasach

408
00:32:24,800 --> 00:32:28,760
myślę, że jest to nie do przecenienia.
Więc mam nadzieję, że wszystkie te powody

409
00:32:28,840 --> 00:32:32,640
i pewnie różne inne,
które moglibyście dodać, są przekonujące

410
00:32:32,720 --> 00:32:37,840
i przekonują nas mimo braku czasu, mimo
pośpiechu, mimo strachu, może przed jakimś

411
00:32:37,920 --> 00:32:41,880
wzruszeniem czy emocjami do tego,
żeby świętować nawet takie małe,

412
00:32:41,960 --> 00:32:45,558
pozornie rzeczy jak warsztat
na Slocie czy praca naszej ekipy.

413
00:32:45,760 --> 00:32:51,120
Słuchajcie i to jest taki slajd
można powiedzieć bonusowy,

414
00:32:51,200 --> 00:32:56,280
który znowu jakby
buduje tą analogię z żałobą.

415
00:32:56,360 --> 00:33:01,360
Ja tutaj oczywiście nie chcę powiedzieć,
że kończąc warsztat przechodzimy żałobę,

416
00:33:01,440 --> 00:33:05,840
bo może to byłoby nadużycie,
ale chciałam dać wam taki kontekst,

417
00:33:05,920 --> 00:33:09,320
że ten taki wymiar
społeczny żałoby w naszym świecie

418
00:33:09,400 --> 00:33:14,120
i w naszych społeczeństwach
bardzo się zmienia. I można to zobaczyć,

419
00:33:14,200 --> 00:33:19,600
śledząc to, w jaki sposób
też żałoba jest medykalizowana,

420
00:33:19,680 --> 00:33:25,920
między innymi przez współczesną
psychologię. Nie wiem, czy wiecie,

421
00:33:26,000 --> 00:33:31,240
ale w takich klasyfikacjach
jednostek chorobowych, czy w ogóle

422
00:33:31,320 --> 00:33:37,320
w takich klasyfikacjach różnych stanów,
które uznawane są za chorobowe,

423
00:33:38,429 --> 00:33:41,483
mówi się o tym, że przeżywanie

424
00:33:41,560 --> 00:33:47,840
tych, które teraz są aktualne,
mówi się o tym w psychiatrii na przykład,

425
00:33:47,920 --> 00:33:53,720
że żałoba, która trwa dłużej niż dwa
tygodnie, już jest stanem wymagającym

426
00:33:53,800 --> 00:33:57,880
leczenia. To jest w ogóle
nieprawdopodobne, dlatego

427
00:33:57,960 --> 00:34:02,000
że nawet tak tradycyjnie można powiedzieć

428
00:34:02,080 --> 00:34:05,680
w społeczeństwach tradycyjnych,
czy nawet w takich społeczeństwach

429
00:34:05,760 --> 00:34:07,520
ponowoczesnych, jakimi jesteśmy,

430
00:34:07,600 --> 00:34:11,280
jeszcze do niedawna w ogóle
takie przyzwolenie społeczne na żałobę,

431
00:34:11,360 --> 00:34:15,120
choćby na noszenie ciemnego ubrania,
czy takie fizyczne znaki żałoby,

432
00:34:15,200 --> 00:34:19,400
to był rok. Nie wiem,
czy macie w pamięci takie obrazy,

433
00:34:19,480 --> 00:34:23,720
że właśnie osoba, która straciła
kogoś bliskiego, czasami w jakimś

434
00:34:23,800 --> 00:34:27,240
takim tradycyjnym wymiarze,
chodziła ubrana na czarno,

435
00:34:27,320 --> 00:34:29,560
na ciemno przez rok. Oczywiście teraz

436
00:34:29,640 --> 00:34:34,760
to się zmienia w takim znaczeniu w ogóle
sposobów przeżywania, natomiast te sposoby

437
00:34:34,840 --> 00:34:39,160
przeżywania one są znakiem
właśnie zmieniającej się normy

438
00:34:39,240 --> 00:34:45,040
i bardzo dojmujące dla mnie jest to,
że właśnie w tych klasyfikacjach chorób,

439
00:34:46,200 --> 00:34:49,800
czy w ogóle klasyfikacjach
zdrowia psychicznego żałoba

440
00:34:49,880 --> 00:34:53,640
obecnie w tych najnowszych
opublikowanych bodajże w zeszłym roku

441
00:34:56,319 --> 00:35:00,999
jest uznawana za stan patologiczny,
jeśli trwa dłużej niż dwa tygodnie.

442
00:35:01,080 --> 00:35:02,720
Co pokazuje, mówię o tym dlatego,

443
00:35:02,800 --> 00:35:06,440
że to pokazuje w ogóle stosunek
do straty i do tego w jaki sposób strata

444
00:35:06,520 --> 00:35:10,360
jest wypierana z przestrzeni publicznej,
no więc skoro żałoba po bliskiej

445
00:35:10,440 --> 00:35:13,960
na przykład osobie jest tak skracana jakby
w takim przyzwoleniu,

446
00:35:14,040 --> 00:35:18,400
to co dopiero mówić o tym,
żebyśmy mieli przestrzeń, czas i dawali

447
00:35:18,480 --> 00:35:23,600
sobie je sami na przeżywanie jakichś
mniejszych jednak strat, czyli na jakieś

448
00:35:23,680 --> 00:35:27,520
takie opracowywanie wewnętrzne,
czy w ogóle na świętowanie tego,

449
00:35:27,600 --> 00:35:31,760
że kończymy festiwal. No
to właściwie już w ogóle na to chyba

450
00:35:31,840 --> 00:35:36,303
czas skraca się do trzech minut
po prostu pożegnania przy bramie.

451
00:35:36,560 --> 00:35:41,200
No i słuchajcie, to, do czego chcę was
dzisiaj jakoś tak, nie wiem, czy przekonać,

452
00:35:41,280 --> 00:35:45,520
czy po prostu jakby to podkreślić,
to, że rytuał rozumiany bardzo różnie,

453
00:35:45,600 --> 00:35:49,560
to może być po prostu gest,
to może być jakaś forma, którą wymyślamy

454
00:35:49,640 --> 00:35:54,920
dla siebie sami, albo dla swojej ekipy,
albo dla uczestników swojego warsztatu

455
00:35:55,000 --> 00:36:00,200
jakaś po prostu uchwycona forma
pożegnania, to może być po prostu coś,

456
00:36:00,280 --> 00:36:07,280
co pozwala nam oswajać koniec i zmianę.
I to do czego was bardzo zachęcam dzisiaj,

457
00:36:07,360 --> 00:36:13,720
to żeby myśleć o jakiejś
takiej wartości tworzenia rytuałów.

458
00:36:13,800 --> 00:36:19,960
One oczywiście nie muszą mieć charakteru
bardzo duchowego, mogą to być małe rzeczy,

459
00:36:20,040 --> 00:36:24,880
które wymyślamy jakieś małe formy,
małe działania, małe sytuacje,

460
00:36:24,960 --> 00:36:30,320
za pomocą których z jednej strony żegnamy,
a z drugiej strony świętujemy

461
00:36:30,400 --> 00:36:35,920
doświadczenia, które przeżywamy
i to nas już prowadzi w stronę

462
00:36:36,000 --> 00:36:42,240
bardzo pomału jeszcze takiej zachęty
właśnie do tego, żeby jako osoby,

463
00:36:42,320 --> 00:36:46,280
które prowadzą warsztaty,
prowadzą procesy, żeby myśleć o tym końcu.

464
00:36:46,360 --> 00:36:49,800
Ja w zapowiedzi tego warsztatu
powiedziałam, czy napisałam,

465
00:36:49,880 --> 00:36:54,080
że pewien znany polski polityk,
to był chyba Leszek Miller,

466
00:36:54,160 --> 00:36:58,280
jeśli dobrze pamiętam, powiedział,
że nieważne jak człowiek zaczyna,

467
00:36:58,360 --> 00:37:01,720
ważne, jak kończy.
To się stało jakimś przedmiotem żartów

468
00:37:01,800 --> 00:37:05,360
i różnych aluzji i w ogóle memów.

469
00:37:05,440 --> 00:37:09,640
I ja też nie myślę, że nie jest ważne,
jak się zaczyna. Myślę, że to jest bardzo

470
00:37:09,720 --> 00:37:12,560
ważne, ale myślę,
że też bardzo ważne jest, jak się kończy.

471
00:37:12,640 --> 00:37:15,720
i właśnie z tych powodów,
o których tutaj mówiliśmy, będę was

472
00:37:15,800 --> 00:37:18,960
dzisiaj namawiać w tej części
powiedzmy warsztatowej, do tego,

473
00:37:19,040 --> 00:37:22,080
żeby pomyśleć o jakimś
bardzo praktycznym pomyśle

474
00:37:22,160 --> 00:37:25,280
na zakończenie czegoś,
co was czeka niebawem.

475
00:37:26,200 --> 00:37:30,720
W większości, jak tutaj jesteśmy na żywo,
ale być może osoby, które oglądają

476
00:37:30,800 --> 00:37:36,640
to nagranie też są przed festiwalem
albo może w trakcie festiwalu

477
00:37:36,720 --> 00:37:40,680
i to, do czego was będę
zachęcać, to pomyślenie

478
00:37:40,760 --> 00:37:44,280
świadomego o tym, jak mogę
skończyć pracę swojej ekipy na festiwalu,

479
00:37:44,360 --> 00:37:48,800
jak mogę skończyć swój warsztat.
A być może wam się też to ćwiczenie

480
00:37:48,880 --> 00:37:53,040
na wyobraźnię przyda
do tego, żeby w przyszłości,

481
00:37:53,120 --> 00:37:59,280
w swojej pracy zawodowej, w ciągu
roku projektować zakończenia działań.

482
00:37:59,360 --> 00:38:04,000
Ja chcę tutaj pokazać takie zdjęcie,
które jest trochę takim żartem,

483
00:38:04,080 --> 00:38:08,920
ale nie do końca. W ramach jednej z akcji
performatywnych, które robiliśmy

484
00:38:09,000 --> 00:38:14,240
z Młodzieżową Koalicją Performatywną,
to jest taka grupa młodych ludzi,

485
00:38:14,320 --> 00:38:17,760
z którymi pracuję
w Warszawie i pracowaliśmy wokół

486
00:38:17,840 --> 00:38:22,320
książki Tomka Stawiszyńskiego, „Reguły
na czas chaosu”. Jedną z tych reguł

487
00:38:22,400 --> 00:38:27,240
jest reguła memento mori,
czyli pamiętaj o śmierci. Robiliśmy

488
00:38:27,320 --> 00:38:30,640
taką akcję performatywną polegającą
na tym, że stawialiśmy

489
00:38:30,720 --> 00:38:34,720
w różnych miejscach przestrzeni publicznej
trumnę, zapraszając ludzi do tego,

490
00:38:34,800 --> 00:38:38,720
żeby się położyli w tej trumnie.
To jest bardzo taka prowokacyjna sytuacja,

491
00:38:38,800 --> 00:38:43,000
jak możecie się spodziewać i ludzie
nie chcieli się w tej trumnie kłaść.

492
00:38:43,080 --> 00:38:49,320
Część po prostu jakoś przesądnie,
część po prostu wolała ją obejść z daleka.

493
00:38:49,400 --> 00:38:51,920
Może trochę inaczej było wtedy,

494
00:38:52,000 --> 00:38:57,240
kiedy robiliśmy tą akcję blisko
teatru albo blisko Domu Kultury,

495
00:38:57,320 --> 00:39:01,240
bo pracownicy teatru, Domu Kultury,
w ogóle pracownicy kultury chętnie

496
00:39:01,320 --> 00:39:05,320
się w tej trumnie kładli mówiąc,
że wreszcie nikt ode mnie nic nie chce,

497
00:39:05,400 --> 00:39:09,000
jakoś tak dając znać,
że są po prostu przepracowani.

498
00:39:09,080 --> 00:39:13,040
Ale ja w ogóle na początku się dziwiłam
jakoś tak trochę może oceniająco,

499
00:39:13,120 --> 00:39:15,680
nawet myślałam, hmm,
no czemu ci ludzie nie chcą

500
00:39:15,760 --> 00:39:19,560
się położyć, nie chcą podjąć refleksji,
przecież wszystkich nas to czeka,

501
00:39:19,640 --> 00:39:23,320
nie ma się czego bać. I sama chętnie
się położyłam do tej trumny,

502
00:39:23,400 --> 00:39:27,560
ale dopiero potem na zdjęciu zobaczyłam,
jaką koszulkę mam na sobie, i jakoś

503
00:39:27,640 --> 00:39:31,520
mi się to wydało przewrotne,
że nawet w trakcie tego działania,

504
00:39:31,600 --> 00:39:34,920
które miało taki charakter performatywny,

505
00:39:35,000 --> 00:39:41,160
miałam na sobie koszulkę
z napisem „żywa” i że to dla mnie

506
00:39:41,240 --> 00:39:47,800
też jakoś tak się symbolicznie stało
to zdjęcie takim symbolem właśnie tego,

507
00:39:47,880 --> 00:39:51,600
że trudno się jest nam mierzyć
w ogóle z tym ostatecznym naszym końcem,

508
00:39:51,680 --> 00:39:55,640
no to wiadomo, myślę, że i na poziomie
psychologicznym i filozoficznym po prostu

509
00:39:55,719 --> 00:39:58,799
trudno jest o nim myśleć,
ale że to się w naszym codziennym życiu

510
00:39:58,880 --> 00:40:03,240
odbija właśnie w taki sposób, że w ogóle
jakoś tak odraczamy te końce i jakoś tak.

511
00:40:03,320 --> 00:40:06,800
Oczywiście ja teraz generalizuję
i możecie się ze mną nie zgodzić,

512
00:40:06,880 --> 00:40:12,400
powiedzieć: „Ja mam inaczej”, ale no
właśnie rozmaite badania społeczne,

513
00:40:12,480 --> 00:40:17,720
socjologiczne i też po prostu
doświadczenie rozmów z osobami

514
00:40:17,800 --> 00:40:21,920
przede wszystkim z sektora kultury
pokazują, że trudne jest to godzenie

515
00:40:22,000 --> 00:40:25,200
się z tym, że rzeczy mają swój koniec.

516
00:40:26,769 --> 00:40:30,920
I słuchajcie, chciałabym was
zaprosić w części warsztatowej,

517
00:40:31,000 --> 00:40:35,880
ale jeszcze nie kończymy nagrania,
bo osobom, które będą oglądać

518
00:40:35,960 --> 00:40:42,320
też chciałabym polecić to narzędzie
i w ogóle to miejsce. Takim niezwykłym

519
00:40:42,400 --> 00:40:47,240
miejscem jest Instytut Dobrej Śmierci. To jest taka organizacja, która wbrew

520
00:40:47,320 --> 00:40:53,320
nazwie nie zajmuje się wcale śmiercią,
ale zajmuje się właśnie rozmaitymi końcami

521
00:40:53,400 --> 00:40:57,760
i celebrowaniem, i świętowaniem,
i projektowaniem rytuałów.

522
00:40:57,840 --> 00:41:02,040
Niesamowita organizacja z siedzibą
w Warszawie, ale z siecią wspaniałych

523
00:41:02,120 --> 00:41:05,240
osób z różnych dziedzin,
które rozsiane są po Polsce.

524
00:41:05,320 --> 00:41:09,680
Instytut Dobrej Śmierci zrzesza
psychologów, ale też artystów, artystki,

525
00:41:09,760 --> 00:41:14,320
osoby właśnie ze świata
antropologii i oni wszyscy

526
00:41:14,400 --> 00:41:20,000
starają się projektować,
czy właściwie budować jakąś taką bardziej,

527
00:41:20,080 --> 00:41:24,600
może nie tyle pozytywną, co jakąś
taką ludzką narrację wokół końców,

528
00:41:24,680 --> 00:41:29,480
także wokół tych końców ostatecznych,
ale między innymi też zajmują

529
00:41:29,560 --> 00:41:34,520
się projektowaniem rytuałów
i tworzą taki program szkoleniowy,

530
00:41:35,320 --> 00:41:38,480
szkoła projektowania rytuałów,
gdzie uczą ludzi,

531
00:41:38,560 --> 00:41:42,520
czy jakoś wspierają, zachęcają
do tego, żeby projektować rytuały

532
00:41:42,600 --> 00:41:46,360
nie tylko właśnie na zakończenia,
ale także na świętowanie.

533
00:41:46,440 --> 00:41:50,640
To może być zakończenie roku szkolnego,

534
00:41:50,720 --> 00:41:55,680
to może być zakończenie dzieciństwa
i przejście w stan nastoletniości,

535
00:41:55,760 --> 00:41:59,400
to może być zakończenie
pracy nad jakimś projektem.

536
00:41:59,480 --> 00:42:05,600
I one w Instytucie Dobrej Śmierci
też oswajają ten dyskurs

537
00:42:05,680 --> 00:42:11,080
i tę narrację wokół śmierci,
ale też wokół straty, pokazując też,

538
00:42:11,160 --> 00:42:17,320
że jest nam bardzo potrzebna
rozmowa w ogóle i jakieś bycie blisko

539
00:42:17,400 --> 00:42:23,320
tematów kończenia. I to, co
widzicie na zdjęciu, to jest taki zestaw,

540
00:42:23,400 --> 00:42:26,680
który oni wydali, Ritual Design Toolkit,

541
00:42:26,760 --> 00:42:33,040
czyli po prostu taki zestaw, który ma
wspomóc osobę w projektowaniu rytuałów

542
00:42:33,120 --> 00:42:38,080
i chciałabym wam zaproponować
w części warsztatowej jedno ćwiczenie

543
00:42:38,160 --> 00:42:43,960
z tego zestawu. Oni udostępnili
ten toolkit na zasadach wolnej licencji

544
00:42:44,040 --> 00:42:48,680
i się dzielą tym narzędziem, które tutaj
jest nazwane jako RESET. To jest skrót.

545
00:42:48,760 --> 00:42:52,920
Zobaczycie, od czego, ci z was,
którzy zostaną na części warsztatowej.

546
00:42:53,000 --> 00:42:55,920
I to jest bardzo intuicyjny,

547
00:42:57,840 --> 00:43:02,520
warsztatowy sposób myślenia o tym,
jak można projektować takie scenariusze

548
00:43:03,800 --> 00:43:07,920
pożegnań,
ale też w takim duchu świętowania.